Historia i współczesność Biskupiej Górki
Siedziba GWSH w Gdańsku
Siedziba, w której znajduje się i funkcjonuje Gdańska Wyższa Szkoła Humanistyczna, jest nierozerwalnie związana z dziejami Biskupiej Górki. Nazwa tego obszaru pochodzi od posiadłości biskupów włocławskich i utrwalona została także w nazewnictwie niemieckim jako Bischofsberg.
Atrakcyjne położenie Biskupiej Górki zdaniem prof. Andrzeja Zbierskiego pozwala na przypuszczenie, że już od czasów najdawniejszych rozwijało się w tym rejonie osadnictwo i nie można całkowicie wykluczyć istnienia w wiekach od IX do XI grodków strażniczych na Biskupiej Górce i górze Chełm.
Po raz pierwszy pojawiła się nazwa Biskupia Górka w dokumentach z XII wieku (w nadaniach z 1124 roku), w których wymieniono wśród innych podgdańskich wsi dwie położone na Biskupiej Górce, należące do biskupów włocławskich. Biskupi posiadali tutaj osiedla zagrodnicze -Starą i Nową Górkę wraz z łąkami. W Starej Górce (Biskupiej) znajdował się drewniany dwór. Około 1380 roku biskup Zbylut Gołańczowski zbudował na terenie dzisiejszej Biskupiej Górki (czyli w Starej Górce) warowny ceglany dwór z udziałem gdańszczanina Jana Walravego. Po opanowaniu Gdańska i Pomorza przez Krzyżaków, z racji położenia posiadłości biskupich w strefie rozwojowej miasta, dochodziło do zatargów z Zakonem. W 1356 roku przy okazji pobytu biskupa Macieja Gołańczowskiego w Gdańsku zawarty został układ w sprawie ustalenia granic rozdzielających posiadłości biskupie od miejskich. Następnie linia graniczna między posiadłościami biskupstwa włocławskiego i Głównego Miasta w rejonie Biskupiej Górki została potwierdzona w nowym porozumieniu z 1438 roku. Jednakże rozwój osadnictwa i zasiedlanie stoków Biskupiej Górki, a także obszarów na sąsiednim Chełmie powodowały już wcześniej liczne zatargi pomiędzy biskupstwem a Zakonem i władzami miasta. Na polecenie wielkiego mistrza władze miejskie na początku sierpnia 1414 roku nakazały zburzyć wspomniany zameczek biskupów włocławskich na Biskupiej Górce. Z tego powodu biskup Władysław Oporowski wytoczył spór władzom miejskim w kurii rzymskiej i przed soborem w Bazylei, który jednak przy mediacji i za zgodą wielkiego mistrza krzyżackiego Pawła Russdorfa załatwiono na zasadzie kompromisu. Miasto zapłaciło biskupowi tytułem odszkodowania 1200 węgierskich złotych.
Posiadłości biskupie doznały zniszczeń również w trakcie wojen polsko-krzyżackich, a szczególnie działań wojennych w roku 1433, w którym oddziały husyckie podeszły pod Gdańsk i zajęły Biskupią Górkę. Wzajemny ostrzał spowodował znaczne straty w posiadłościach biskupich. W 1444 roku wysunięty został przez Krzyżaków projekt przejęcia przez miasto obszaru Biskupiej Górki w zamian za wsie szpitali gdańskich, którego jednak na skutek oporu biskupa nie zrealizowano. Miastu udało się przejąć jedynie drobniejsze posiadłości biskupie (łąki) położone przy kanale Raduni. Największe straty poniosły dobra biskupie na Biskupiej Górce na skutek walk podczas wojny trzynastoletniej pomiędzy Polską i Zakonem (1454–1466), w czasie której spłonęły położone na niej wsie.
Postęp techniczny i rozwój nowych rodzajów broni, szczególnie coraz większe zastosowanie artylerii, zmuszało władze miejskie, a także kościelne w dobrach biskupa włocławskiego do wznoszenia i rozbudowy systemu umocnień (fortyfikacji). Pierwsze umocnienia na Biskupiej Górce, potężny szaniec, na którym ustawiono działa, zbudowały jednak wojska królewskie oblegające Gdańsk podczas konfliktu króla Stefana Batorego z miastem w 1577 roku. W późniejszych latach umocnienia te zabezpieczały dobra biskupie w przypadku różnych zagrożeń. Wykorzystały je również władze miejskie, przystępując do rozbudowy i modernizacji systemu umocnień (fortyfikacji) okalających miasto na skutek powtarzającego się zagrożenia ze strony szwedzkiej podczas wojen z Polską. Istniejący wówczas na Biskupiej Górce szaniec został w latach 1628–1630 zrekonstruowany i powiązany wałem z fosą główną w rejonie kanału Raduni i osiedla Zaroślak, a także z linią umocnień Grodziska, mianowicie Bastionem Kurkowym. Rozbudowę zewnętrznych fortyfikacji ciągu zachodniego opracowali inżynierowie Fryderyk Getkant, Piotr van Perceval i Balcer Hedding. Roboty fortyfikacyjne w tym czasie nadzorował doświadczony również w architekturze militarnej architekt miejski Jerzy Strakowski. W związku z rozbudową fortyfikacji wyburzono część zabudowy Biskupiej Górki, Zaroślaka, Chełma, Grodziska i Siedlec. W obliczu oczekiwanego oblężenia ze strony wojsk szwedzkich w 1656 roku usypano nową zewnętrzną linię transzei, łączącej Biskupią Górkę z Gdańskiem i obejmującą część rejonu Nowych Ogrodów.
Po ustaniu zagrożenia „szwedzkiego” w drugiej połowie XVII wieku kontynuowano prace fortyfikacyjne, których inspiratorem był Jerzy Strakowski. Opracował on projekty ostatecznego uporządkowania i uproszczenia umocnień zewnętrznego ciągu zachodniego, także w rejonie korony Biskupiej Górki i Grodziska. Chodziło o cofnięcie umocnień ku stromym zboczom południowego odcinka korony wraz z Bastionem Zbawiciela. Część projektów J. Strakowskiego zdołano zrealizować po jego śmierci. W rezultacie na Biskupiej Górce w latach 1630–1698, kiedy zakończono prace fortyfikacyjne tego etapu, powstała potężna reduta, nazywana później „Szańcem Szwedzkim”. Po śmierci J. Strakowskiego w 1675 roku pracami nad ukończeniem umocnień zewnętrznego ciągu zachodniego kierowali od 1681 roku inżynier Krystian Neubaur oraz Jan Charpentier, stosujący nową sztukę inżynierii fortyfikacyjnej w zakresie obrony i ataku, według koncepcji znanego francuskiego architekta Sebastiana le Prestre de Vaubana. Do intensyfikacji robót fortyfikacyjnych w początkach XVIII wieku zmuszało gdańszczan zagrożenie wynikające z tak zwanej wojny północnej (1700–1721). W latach 1706–1710 dokonano modernizacji fortyfikacji na Biskupiej Górce według koncepcji J. Charpentiera. Istniejące umocnienia koronowe i bastiony Biskupiej Górki (Ostroróg i Pośredni) uzupełniono szeroką fosą, przeciwstokiem, drogą krytą z placami broni i małymi lunetami oraz związano cały system fortyfikacyjny z leżącym w rejonie północno-wschodnim Bastionem Vigilance. Ponadto stoki wschodnie Biskupiej Górki połączono odcinkiem umocnień i fosą główną naprzeciwko Bastionu „Kot”. W rezultacie umocnienia Biskupiej Górki przybrały charakter silnych fortów dostosowanych do samodzielnej obrony oraz chroniących miasto przed opanowaniem przez wroga dominujących nad miastem wymienionych wzniesień lub zajęciem przez niego dogodnych pozycji do szturmu. W czasie walk prowadzonych w obronie króla Stanisława Leszczyńskiego, między innymi podczas oblężenia miasta w 1734 roku przez wojska rosyjsko-saskie, nie szturmowano umocnień na Biskupiej Górce z uwagi na trudne ukształtowanie jej przedpola i z tego powodu ataki kierowano na sąsiednie Grodzisko.
Do końca XVIII wieku nie prowadzono rozbudowy i modernizacji urządzeń fortyfikacyjnych na Biskupiej Górce. Dopiero w trakcie przygotowań do obrony miasta przed atakiem wojsk francuskich w latach 1806–1807 odnowiono istniejące już umocnienia. Ponadto dodano osłony w postaci częstokołów oraz zbudowano drewniano+ziemne schrony, blokhauzy, wartownie, kryte chodniki. Poza tym na stokach umocnień umieszczono tak zwane belki szturmowe, a na całym przedpolu Biskupiej Górki usypano dodatkowe okopy. Umocnienia te nie odegrały jednak większej roli w walkach o Gdańsk, gdyż pozorowany atak francuski na Biskupią Górkę 21 maja 1807 roku został przerwany z powodu kapitulacji miasta.
Po zdobyciu Gdańska, w obliczu wojny z Rosją i z uwagi na jego rolę portowej twierdzy, stanowiącej militarne i aprowizacyjne zaplecze armii napoleońskiej, fortyfikatorzy francuscy przystąpili do rozbudowy i przebudowy urządzeń fortyfikacyjnych, między innymi w rejonie Biskupiej Górki. Prace te rozpoczęli w 1811 roku. Dokonano korekt w bastionowym systemie umocnień, powiększając Bastion Ostroróg, oraz rozbudowano konstrukcje zewnętrzne fortyfikacji, prowadzące do Bastionu Pośredniego, zaopatrując je w tak zwane słoniczoła, a także w lunety: Leclerca (na osi Bastionu Pośredniego), Cafarellego (w przedłużeniu osi Ostroroga) i Delzousa (od strony Nowych Ogrodów). Główną redutę wzmocniono dodatkowym rozległym szańcem od strony północnej. Zmodernizowane w ten sposób fortyfikacje Biskupiej Górki stały się kluczowym punktem oporu francuskiej obrony podczas oblężenia Gdańska w 1813 roku. Z tego powodu książę wirtemberski, głównodowodzący atakującymi wojskami rosyjsko-prusko-angielskimi, postanowił skierować główne uderzenie na umocnienia Biskupiej Górki, którą ostatecznie zdobyto 17 listopada, na krótko przed kapitulacją miasta.
Kolejne poważne inwestycje fortyfikacyjne na obszarze Biskupiej Górki odnotować można po ponownym opanowaniu miasta przez Prusy. W Gdańsku zakwaterowano liczne oddziały wojskowe. Początkowo konserwowano i utrzymywano w stałej gotowości bojowej wszystkie rozbudowane przez Francuzów umocnienia i fortyfikacje. Jednakże począwszy od lat dwudziestych, zgodnie z przyjętymi zasadami budowy i modernizacji twierdz pruskich, dokonano również istotnych zmian w systemie fortyfikacyjnym Biskupiej Górki. Polegały one na lokowaniu w obrębie obiektu fortecznego koszar obronnych. Projektowana od 1827 roku gdańska Reduta Koszarowa dla batalionu piechoty była pierwszym co do wielkości tego typu zadaniem zrealizowanym na Pomorzu. Projekt architektoniczny zatwierdził znany architekt niemiecki Karl Friedrich Schinckel, a pracami budowlanymi kierowali oficer inżynierii mjr v. Bartsch, por. Louis v. Winterfeld, por. Westphal, kpt. Bluemner, por. v. Doering, ppor. Niehr, ppor. Wieck, ppor. Engelhardt, ppor. Doebler i od 1831 roku mjr From. Budowaną w latach 1828–1833 Redutę Koszarową ulokowano na miejscu dawnej fortyfikacji ziemnej (redity), mianowicie „Szańca Szwedzkiego”. W założeniach budynek główny miał 560 stóp długości oraz 50 stóp szerokości i kosztował ponad 220 000 talarów. Konstrukcję rozwinięto w kształcie trapezu, z trzema skrzydłami głównego budynku koszarowego. Obiekt ten, obecnie siedziba Gdańskiej Wyższej Szkoły Humanistycznej, posadowiony został na planie rozwartej podkowy, zajmującej trzy boki trapezowego założenia. Koszary miały trzy kondygnacje w skrajnych skrzydłach i cztery w skrzydle środkowym. W najniższej kondygnacji (piwnicznej) znajdowały się magazyny, pomieszczenia pomocnicze (w tym kuchnie) i instalacje grzewcze. Dla szeregowców i podoficerów przeznaczono wyższe kondygnacje budynku koszarowego. Pośrodku niezabudowanego boku wschodniego wzniesiono czterokondygnacyjny budynek oficerski. Całość zamknięto wolnostojącym murem ze strzelnicami i dwiema bramami z mostami zwodzonymi oraz budynkiem administracyjno-mieszkalnym. W celu dobrej komunikacji z miastem wykonano krytą klatkę schodową wiodącą do podnóża wzgórza oraz mostów na kanale Raduni i fosy wewnętrznego frontu bastionowego przy Bastionie Wijbego. Wspomniane schody zapewniały dobre połączenie z koszarami im. Wijbego na Starym Przedmieściu. Kompleks koszarowy zaopatrzono też w ujęcie dobrej wody źródlanej w postaci studni położonej wyżej. Na północny zachód od nowej Reduty Koszarowej wybudowano duży magazyn prochowy i zmodernizowano dawne przejścia na wałach. W latach 1871–1872 w rejonie lunety Cafarellego wykonano cztery remizy na wałach, prochownię i laboratorium amunicyjne. Jednocześnie przysypano ziemią wspomniany magazyn prochowy, przekształcając całą redutę w ogromny schron koszarowy.
W przedstawionym wyżej kształcie architektonicznym przetrwała Reduta Koszarowa do końca I wojny światowej. Na skutek postanowień Traktatu Pokoju z Niemcami z dnia 28 czerwca 1919 roku Gdańsk wraz z przyległym obszarem został wyłączony z granic Niemiec i przekształcony w Wolne Miasto jako terytorium całkowicie zdemilitaryzowane. Po wejściu w dniu 10 stycznia 1920 roku w życie traktatu wersalskiego zaczęły obowiązywać jego postanowienia dotyczące demilitaryzacji obszaru przyszłego Wolnego Miasta. Do 10 lutego miały opuścić wyłączone terytorium wszystkie znajdujące się na nim jednostki wojskowe, a pozostające formacje policyjne poddano kontroli przedstawiciela Głównych Mocarstw Sprzymierzonych i Stowarzyszonych. W związku z odejściem wojsk niemieckich nastąpiły zmiany w przeznaczeniu i w formach użytkowania budynków oraz obiektów i urządzeń obronnych wykorzystywanych dotąd przez niemieckie siły zbrojne. Niektóre z nich, w tym koszary w Peterszawa (Petershagen) w Gdańsku przy ul. Biało wiejskiej (Am Weissem Turm) oraz koszary po batalionie telegrafistów przy AL Legionów (Heeresanger) w Gdańsku Wrzeszczu na podstawie decyzji Międzysojuszniczej Komisji Podziału Niemieckiego Mienia Państwowego otrzymała Polska. W odniesieniu do Biskupiej Górki opracowany został w 1921 roku plan zagospodarowania terenów pofortecznych, na których przewidziano budowę kilku boisk i placów sportowych.
Pewne prace modyfikacyjne wykonano również przy Reducie Koszarowej. W celu nadania pomieszczeniom głównego budynku koszarowego większych walorów użytkowych w latach dwudziestych (do 1929 roku) usunięto nasyp ziemny z dachu oraz sprzed trzeciej i drugiej kondygnacji. Dawną szeroką fosę zastąpiono węższą z obetonowaną ścianą zewnętrzną, wykorzystując ją również dla celów oświetleniowo-wentylacyjnych.
Na początku drugiej wojny światowej w części pomieszczeń koszarowych reduty utworzono obóz przejściowy dla jeńców wojennych. Przetrzymywano i przesłuchiwano w nim wziętych do niewoli po walkach na Westerplatte szeregowych i podoficerów. Część z nich zamordowano, między innymi radiotelegrafistę sierżanta Kazimierza Rosińskiego. Brutalnym przesłuchaniom i torturom w kazamatach Biskupiej Górki poddano także obrońców Poczty Polskiej, polskich kolejarzy i niektórych przedstawicieli Polonii gdańskiej. Obóz przejściowy na Biskupiej Górce podlegał Wehrmachtowi, choć funkcjonowała w jego obrębie również placówka gestapo. Istniał do wiosny 1940 roku. Po zakończeniu drugiej wojny światowej zespół Reduty Koszarowej na Biskupiej Górce był wykorzystywany do różnych celów. Początkowo uruchomiono tutaj zakłady dziewiarskie. Jednocześnie część obiektu, również w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, była zamieszkiwana przez uboższe rodziny. W pierwszej połowie lat osiemdziesiątych funkcjonowała w koszarach uciążliwa fabryka chemiczna. Następnie obiektem zainteresowała się dyrekcja Gdańskich Zakładów Elektronicznych „Unimor”, zamierzająca utworzyć w nich szkołę przyzakładową. Realizację planu adaptacyjnego rozpoczęto w drugiej połowie lat osiemdziesiątych. Jednakże na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych wskutek trudnego położenia zakładów „Unimor” prace budowlane zostały całkowicie wstrzymane.
Należy zauważyć, że adaptacja tego typu obiektu była trudnym dla inwestora zadaniem, gdyż Reduta Koszarowa Biskupiej Górki decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia 14 czerwca 1968 roku została wpisana do rejestru zabytków.
Skuteczna adaptacja Reduty Koszarowej podjęta została przez władze Gdańskiej Wyższej Szkoły Humanistycznej w latach dziewięćdziesiątych. Na wniosek władz uczelni zespół specjalistów Regionalnego Oddziału Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków w składzie: dr inż. Krzysztof Biskup, mgr Jacek Dąbrowski i mgr inż. Robert Hirsz wykonał badania archeologiczne oraz przygotował Zalecenia konserwatorskie do projektu adaptacji Reduty Koszarowej Biskupiej Górki, które wykorzystano w pracach budowlanych i modernizacyjnych pod kątem potrzeb placówki dydaktycznej i akademickiej. W rezultacie w jej murach mogła rozpocząć działalność niepubliczna uczelnia wyższa o nazwie Gdańska Wyższa Szkoła Humanistyczna.
Bolesław Hajduk
* Prof. Bolesław Hajduk, wybitny historyk, znawca dziejów Pomorza.